Mae cynllun “100 diwrnod cyntaf” Plaid Cymru yn nodi gweledigaeth uchelgeisiol i Gymru.

Mae’n sôn am greu llywodraeth fwy agored a thryloyw, mabwysiadu dull “profi a dysgu” o gyflawni, cytuno ar ganlyniadau mesuradwy, a datblygu “Un Gwasanaeth Cyhoeddus Cymru”.

Mae’r ymrwymiadau hynny’n bwysig. Ond bydd llawer o bobl ar draws gwasanaethau cyhoeddus Cymru yn pendroni a all llywodraeth symud mor gyflym â hynny mewn gwirionedd.

Nid diffyg gallu nac uchelgais sydd gan wasanaethau cyhoeddus. I’r gwrthwyneb. Ond yn rhy aml, mae newid yn mynd yn sownd ymhell cyn i’r cyhoedd weld unrhyw wahaniaeth.

Torri’n rhydd o gylchoedd cynllunio hir

Ar draws llywodraeth a gwasanaethau cyhoeddus, rydym wedi dod yn gyfarwydd â chylchoedd cynllunio hir iawn.

Mae rhaglen yn cael ei sefydlu. Mae ateb yn cael ei gynnig. Mae strwythurau llywodraethu yn cael eu creu. Mae ymgynghori yn dechrau. Mae strategaethau yn cael eu drafftio. Mae byrddau yn cael eu ffurfio. Mae caffael yn dechrau.

Deunaw mis yn ddiweddarach, nid oes llawer wedi newid i’r cyhoedd.

Mae rhywfaint o’r gwaith hwn yn angenrheidiol. Mae polisi da, ymgysylltu ac atebolrwydd yn bwysig.

Ond rhywle ar hyd y ffordd, dechreuodd gwasanaethau cyhoeddus Cymru gymysgu cynllunio gyda chynnydd.

Y canlyniad yw bod hyd yn oed gwelliannau cymharol fach yn gallu cymryd blynyddoedd i’w cyflawni.

Yn y cyfamser, mae rhwystredigaeth y cyhoedd yn cynyddu. Mae staff yn blino. Ac mae hyder mewn llywodraeth yn parhau i erydu.

Nid yw cyflawni’n gyflymach yn golygu cymryd risgiau diangen

Mae rhagdybiaeth camsyniad bod cyflawni’n gyflym yn golygu hepgor camau pwysig

Fel arfer, mae’r gwrthwyneb yn wir.

Mae’r timau gwasanaeth cyhoeddus mwyaf effeithiol yn tueddu i:

  • ddechrau’n fach
  • canolbwyntio ar broblem benodol
  • gweithio’n agos gyda defnyddwyr a staff rheng flaen
  • profi syniadau’n gynnar
  • dysgu wrth fynd
  • gwella pethau mewn camau bach ymarferol

Nid ydynt yn aros am y ddogfen strategaeth berffaith cyn dechrau gwneud pethau’n well.

Dyna sy’n gwneud rhai enghreifftiau rhyngwladol mor drawiadol.

Y llynedd, lansiodd GovTech Barbados bwynt mynediad newydd i wasanaethau’r llywodraeth a’i wasanaethau trawsnewidiol cyntaf ar gyfer cofrestru genedigaethau, priodasau a marwolaethau mewn dim ond tair wythnos.

Nid anwybyddu llywodraethu na chymhlethdod wnaethon nhw. Fe wnaethon nhw leihau’r cwmpas, rhoi grym i dimau weithio’n gyflym, a chanolbwyntio ar gyflwyno rhywbeth defnyddiol yn gynnar er mwyn dysgu o ddefnydd go iawn.

Roedden nhw hefyd yn gweithio’n agored. Roedd gweinidogion yn siarad yn gyhoeddus am y gwaith, roedd timau’n rhannu cynnydd, ac roedd y cyhoedd yn cael eu gwahodd i’r sgwrs drwy gyfarfodydd cyhoeddus a diweddariadau ar-lein.

Yn eu cyfarfod cyhoeddus cyntaf, dywedodd Prif Weithredwr GovTech Barbados, Mark Boyce:

“Dylai pobl Barbados ddim gorfod gwybod pa adran lywodraethol sy’n gyfrifol am y peth maen nhw eisiau ei wneud. Nid eu cyfrifoldeb nhw yw hynny… Dylent allu mynd i gov.bb a gwneud popeth maen nhw ei angen mewn un lle.”

Mae gweithio’n agored yn bwysig oherwydd ei fod yn newid y berthynas rhwng llywodraeth a’r cyhoedd. Mae’n rhoi caniatâd i wella’n barhaus yn lle esgus bod rhaid i bopeth fod yn berffaith cyn i unrhyw un ei weld.

Cafodd GOV.UK a threth cerbydau eu hadeiladu mewn tua 100 diwrnod

Nid syniadau ar bapur yn unig yw rhai o’r enghreifftiau gorau o gyflawni gwasanaethau cyhoeddus yn gyflym ac yn effeithiol.

Maen nhw eisoes wedi digwydd.

Cafodd GOV.UK — sydd bellach yn cael ei ddefnyddio gan filiynau o bobl bob wythnos — ei adeiladu mewn tua pedwar mis gan dîm bach amlddisgyblaethol yn gweithio’n ailadroddol, yn profi’n gyson ac yn canolbwyntio’n ddi-baid ar anghenion defnyddwyr.

Ar y pryd, roedd hyn yn hollol wahanol i’r model traddodiadol o gyflawni mewn llywodraeth. Yn lle treulio blynyddoedd yn comisiynu platfformau mawr ac yn ceisio dylunio popeth ymlaen llaw, canolbwyntiodd y tîm ar roi gwasanaeth symlach yn nwylo pobl yn gyflym a’i wella’n barhaus wedyn. (Mae stori GDS yn rhoi syniad da o ba mor gyflym y digwyddodd hyn).

Roedd yr un peth yn wir am adnewyddu treth cerbydau ar-lein.

Cafodd un o wasanaethau mwyaf poblogaidd llywodraeth y DU ei drawsnewid gan dîm mewnol yn Abertawe mewn dim ond 12 wythnos.

Unwaith eto, nid oherwydd hepgor camau pwysig y digwyddodd hyn mor gyflym.

Daeth y cyflymder o:

  • ganolbwyntio ar lai o bethau
  • rhoi grym i’r tîm wneud penderfyniadau
  • gweithio’n agos gyda defnyddwyr
  • dileu haenau diangen o lywodraethu
  • deall y broblem yn gyntaf, cyn penderfynu ar yr ateb

Mae’r enghreifftiau hyn yn herio rhagdybiaeth sydd wedi gwreiddio’n ddwfn mewn llawer o’r sector cyhoeddus yng Nghymru: bod newid ystyrlon yn gorfod cymryd blynyddoedd.

Nid oes rhaid iddo wneud hynny.

Yr hyn sy’n aml yn cymryd blynyddoedd yw ceisio dylunio’r ateb perffaith cyn caniatáu i dimau ddechrau dysgu o’r byd go iawn.

Ni ddylai’r 100 diwrnod cyntaf fod am berffeithrwydd

Ni fydd Llywodraeth Cymru yn datrys rhestrau aros, tlodi plant na diwygio cynllunio mewn 100 diwrnod.

Nid oes neb o ddifrif yn disgwyl hynny.

Ond gall y 100 diwrnod cyntaf brofi rhywbeth pwysig: bod llywodraeth yn gallu gweithio’n wahanol.

Nid yw hyn yn ymwneud â thaflu popeth allan a dechrau eto. Ac nid yw’n ymwneud â gofyn i dimau sydd eisoes dan bwysau weithio’n galetach fyth.

Mae’n ymwneud â chael gwared ar rai o’r rhwystrau sy’n atal pobl dda rhag cyflwyno gwelliannau’n gyflym.

Gallai hynny olygu gwella un gwasanaeth sy’n achosi rhwystredigaeth, profi dull newydd mewn un maes cyn ei ehangu, dileu rhwystrau i dimau, neu ddangos cynnydd yn fwy agored ac yn fwy gonest.

Mae gwelliannau bach, gweladwy yn bwysig.

Maen nhw’n adeiladu ymddiriedaeth, yn creu momentwm, ac yn dangos nad oes rhaid i newid ystyrlon gymryd blynyddoedd bob tro.

Maen nhw’n dangos i’r cyhoedd fod newid yn bosibl.

Ac maen nhw’n creu momentwm ar gyfer diwygio mwy yn nes ymlaen.